Sơ đồ bài viết
Hiện nay, tình trạng doanh nghiệp tìm cách “né” bảo hiểm cho người lao động vẫn diễn ra phổ biến. Tuy nhiên, nhiều người làm nghề kế toán vẫn giữ tâm lý chủ quan rằng mình chỉ là người làm thuê, chủ bảo sao làm vậy nên sẽ vô can. Thực tế, khi cơ quan điều tra vào cuộc, trách nhiệm pháp lý của kế toán khi doanh nghiệp trốn đóng BHXH là vấn đề được xem xét rất nghiêm ngặt, thậm chí có thể dẫn đến án tù nếu bị xác định là đồng phạm.
Bài viết này của phapche.edu.vn sẽ phân tích rõ ranh giới giữa hành vi hành chính và hình sự, giúp kế toán nhận diện rủi ro và biết cách tự bảo vệ mình trước những chỉ đạo sai trái của chủ doanh nghiệp.
Trốn đóng BHXH là gì? Khi nào bị coi là vi phạm?
Để xác định trách nhiệm, cần hiểu rõ hành vi. Theo Luật BHXH và Bộ luật Hình sự, các hành vi sau được coi là trốn đóng BHXH:
- Không đóng BHXH cho toàn bộ hoặc một số người lao động thuộc diện bắt buộc tham gia.
- Đóng không đủ số người thuộc diện bắt buộc.
- Đóng không đủ mức lương thực tế (Ký hợp đồng lương thấp để né bảo hiểm).
- Đặc biệt nghiêm trọng: Đã khấu trừ tiền BHXH của người lao động (trừ vào lương) nhưng chiếm dụng, không nộp cho cơ quan Bảo hiểm.
Từ năm 2025 trở đi, với sự liên thông dữ liệu giữa Thuế và BHXH, các hành vi gian lận này càng dễ bị phát hiện và hậu quả pháp lý ngày càng nặng nề.
Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp khi trốn đóng BHXH
(Đây là cơ sở để cơ quan chức năng xem xét trách nhiệm liên đới của kế toán)
Trách nhiệm hành chính
Nếu vi phạm chưa đến mức truy cứu hình sự, doanh nghiệp sẽ bị:
- Phạt tiền theo tỷ lệ phần trăm số tiền trốn đóng.
- Buộc truy đóng đủ số tiền BHXH, BHTN còn thiếu.
- Nộp tiền lãi chậm đóng: Theo quy định mới, mức lãi suất phạt chậm đóng rất cao (tính 0,03%/ngày trên số tiền chậm đóng, áp dụng chặt chẽ từ sau 30/11/2025).
Trách nhiệm hình sự (Điều 216 Bộ luật Hình sự)
Doanh nghiệp có thể bị khởi tố hình sự nếu:
- Gian dối hoặc dùng thủ đoạn khác để không đóng/đóng không đủ từ 06 tháng trở lên.
- Trốn đóng từ 50 triệu đồng trở lên.
- Trốn đóng cho từ 10 người lao động trở lên.
- Đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm.
Hình phạt: Phạt tiền từ 200 triệu đến 3 tỷ đồng. Cá nhân có thẩm quyền liên quan có thể bị phạt tù từ 06 tháng đến 07 năm.
Trách nhiệm pháp lý của kế toán khi doanh nghiệp trốn đóng BHXH
Đây là phần quan trọng nhất mà mọi kế toán cần khắc cốt ghi tâm.
Khi nào kế toán bị coi là chịu trách nhiệm liên đới?
Kế toán không phải là người ra quyết định cuối cùng, nhưng sẽ bị xem xét trách nhiệm nếu có hành vi giúp sức, thực hành hoặc che giấu:
- Cố ý lập hai hệ thống sổ sách, chứng từ lương gian dối để qua mặt cơ quan chức năng.
- Hạch toán sai tài khoản, sai bản chất để che giấu việc đã trừ tiền của NLĐ nhưng không nộp.
- Biết rõ chỉ đạo của Giám đốc là trái luật (trốn đóng) nhưng vẫn tích cực thực hiện mà không có ý kiến phản đối hay cảnh báo.
Kế toán có thể bị xử lý ở mức nào?
- Trách nhiệm hành chính: Bị xử phạt vi phạm hành chính với tư cách cá nhân thực hiện hành vi vi phạm trong lĩnh vực kế toán, bảo hiểm.
- Trách nhiệm hình sự: Nếu vụ án bị khởi tố, kế toán thường bị xác định vai trò là đồng phạm (người giúp sức). Tùy mức độ tham gia, kế toán có thể đối mặt với án phạt tiền hoặc phạt tù.
- Hình phạt bổ sung: Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề kế toán trong thời gian nhất định (từ 1-5 năm). Tịch thu tài sản nếu chứng minh được có hưởng lợi bất chính từ việc trốn đóng.
Nghĩa vụ kiểm soát của kế toán
Luật Kế toán quy định người làm kế toán phải tuân thủ pháp luật, trung thực và khách quan. Việc “làm theo chỉ đạo của cấp trên” không phải là lý do miễn trừ trách nhiệm hình sự nếu hành vi đó cấu thành tội phạm. Kế toán có nghĩa vụ hạch toán đúng và kiểm tra tính hợp pháp của nghiệp vụ.
Các tình huống thực tế kế toán dễ bị quy trách nhiệm
- Ký bảng lương giả: Kế toán soạn thảo và ký nháy vào bảng lương thấp hơn thực tế để làm cơ sở đóng BHXH thấp, trong khi vẫn theo dõi bảng lương thực tế (lương 2 sổ).
- Hợp thức hóa hồ sơ: Khi có thanh tra, kế toán chủ động sửa chữa sổ sách, làm lại hợp đồng lao động lùi ngày để che giấu sai phạm.
- Im lặng đồng lõa: Biết công ty trích tiền của công nhân nhưng không nộp BHXH mà dùng tiền đó đi đầu tư việc khác, kế toán vẫn hạch toán và không báo cáo rủi ro.
Biện pháp khắc phục và hậu quả pháp lý chung
Khi sự việc vỡ lở, hậu quả để lại là rất lớn:
- Doanh nghiệp buộc phải truy đóng đủ gốc và lãi (số tiền lãi tính theo ngày có thể rất khổng lồ).
- Kế toán có thể bị vướng vào vòng lao lý, mất chứng chỉ hành nghề, chấm dứt sự nghiệp.
- Uy tín cá nhân bị ảnh hưởng nghiêm trọng, khó xin việc trong tương lai.
Khuyến nghị quan trọng cho kế toán để tránh rủi ro pháp lý
Để tự bảo vệ mình giữa “làn đạn” pháp lý, kế toán cần:
Nắm vững quy định pháp luật về BHXH
Phải hiểu rõ đối tượng nào bắt buộc đóng, mức đóng bao nhiêu, và chế tài xử phạt. Kiến thức là tấm khiên đầu tiên.
Thực hiện đúng nghiệp vụ kế toán – bảo hiểm
Hạch toán minh bạch, rõ ràng các khoản trích theo lương. Lưu trữ đầy đủ hồ sơ, chứng từ nộp tiền. Tuyệt đối không tự ý “sáng tác” số liệu.
Chủ động cảnh báo và báo cáo rủi ro
Nếu Giám đốc chỉ đạo trốn đóng BHXH, kế toán cần:
- Giải thích rõ hậu quả pháp lý (phạt tiền, phạt tù) cho Giám đốc hiểu.
- Có ý kiến bằng văn bản (email, tờ trình) thể hiện quan điểm nghiệp vụ và sự phản đối hành vi sai trái. Đây là bằng chứng ngoại phạm quan trọng nhất bảo vệ bạn nếu sau này có rắc rối.
Nhận thức về rủi ro từ người lao động
Hiện nay, người lao động dễ dàng tra cứu quá trình đóng qua ứng dụng VssID. Nếu phát hiện bị trốn đóng, họ sẽ khiếu nại, tố cáo. Khi đó, kế toán là người đầu tiên bị cơ quan chức năng yêu cầu giải trình hồ sơ.
Kế toán không chỉ là người ghi chép số liệu, mà còn là người gác cổng pháp lý cho doanh nghiệp. Trong vấn đề BHXH, ranh giới giữa “người làm thuê” và “đồng phạm” rất mong manh. Nếu doanh nghiệp cố tình vi phạm, kế toán cần có thái độ kiên quyết và biết cách bảo vệ mình bằng kiến thức pháp luật. Đừng vì một chút lợi ích trước mắt hay sự nể nang mà đánh đổi cả sự nghiệp và tự do của bản thân.
Rủi ro pháp lý luôn rình rập, đặc biệt với nghề kế toán đầy áp lực. Đừng để sự thiếu hiểu biết đẩy bạn vào vòng lao lý. Tham gia ngay Khóa học đào tạo pháp luật cho kế toán công ty của Pháp chế ICA. Khóa học sẽ giúp bạn:
- Nhận diện sớm các rủi ro về BHXH, Thuế, Tiền lương.
- Hiểu đúng, hiểu sâu về trách nhiệm pháp lý của kế toán và chủ doanh nghiệp.
- Trang bị kỹ năng từ chối chỉ đạo sai trái và bảo vệ bản thân an toàn trong mọi tình huống.
Mời bạn xem thêm:
