Sơ đồ bài viết
Trong môi trường doanh nghiệp, đặc biệt là vào thời điểm “nóng” như kỳ quyết toán thuế hay lập Báo cáo tài chính (BCTC), những người làm kế toán thường rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Một bên là sức ép phải hoàn thành chỉ tiêu, giảm thiểu chi phí thuế theo yêu cầu của Ban giám đốc; bên kia là các quy định nghiêm ngặt của Luật Kế toán và Luật Quản lý thuế. Vậy, ranh giới giữa làm theo chỉ đạo và vi phạm pháp luật của kế toán là gì? Đâu là điểm dừng an toàn cho người làm công ăn lương? Ký vào một chứng từ hay một bộ BCTC theo lệnh sếp không chỉ là thủ tục hành chính, mà là cam kết về tính trung thực. Vượt qua ranh giới này, người thực hiện có thể phải đối mặt với rủi ro pháp lý nặng nề, từ xử phạt hành chính đến trách nhiệm hình sự.
Ai là người chịu trách nhiệm khi thực hiện chỉ đạo sai?
Nhiều nhân viên kế toán thường có suy nghĩ: “Mình chỉ là người làm thuê, sếp bảo sao thì làm vậy, sếp mới là người chịu trách nhiệm”. Đây là một quan niệm hoàn toàn sai lầm về mặt pháp luật.
- Người ra chỉ đạo (Người đại diện pháp luật/Giám đốc): Chịu trách nhiệm chính và cao nhất đối với mọi hoạt động của doanh nghiệp và tính minh bạch của số liệu.
- Người thực hiện (Kế toán trưởng/Kế toán viên): Chịu trách nhiệm trực tiếp về hành vi của mình. Theo Điều 9 Luật Kế toán, hành vi lập chứng từ khống, giả mạo BCTC bị nghiêm cấm.
- Trách nhiệm liên đới (Đồng phạm): Nếu kế toán biết chỉ đạo của sếp là sai (ví dụ: giấu doanh thu, mua hóa đơn khống) nhưng vẫn thực hiện, pháp luật coi đây là hành vi đồng phạm giúp sức trong các tội danh như “Trốn thuế” hoặc “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”.
Ranh giới cốt lõi: Ranh giới ở đây chính là sự nhận thức. Nếu bạn biết hành vi đó là sai lệch bản chất kinh tế, gây thất thu thuế nhưng vẫn làm, bạn đã chính thức bước qua ranh giới từ “nhân viên mẫn cán” thành “người vi phạm pháp luật”.
Nhận diện các chỉ đạo có dấu hiệu vi phạm trước khi ký BCTC
Để không vô tình vi phạm pháp luật, kế toán cần cảnh giác cao độ trước các chỉ đạo liên quan đến việc xào nấu số liệu. Cần kiểm tra tính logic và hợp pháp của các yêu cầu sau:
Chỉ đạo điều chỉnh doanh thu và chi phí
- Giấu doanh thu: Không xuất hóa đơn cho khách hàng lẻ để giảm thuế GTGT và thuế TNDN.
- Thổi phồng chi phí: Chỉ đạo mua hóa đơn “ma” để hợp thức hóa chi phí không có thực, giảm lợi nhuận.
Chỉ đạo xử lý các khoản mục trọng yếu sai bản chất
- Tiền mặt: Chỉ đạo làm phiếu chi khống để giảm quỹ tiền mặt ảo.
- Hàng tồn kho: Xuất khống hóa đơn để giảm hàng tồn kho ảo, hoặc không ghi nhận giá trị hàng tồn kho giảm giá.
- Công nợ: Bù trừ công nợ sai nguyên tắc hoặc xóa nợ không đủ hồ sơ pháp lý.
Chỉ đạo “làm đẹp” báo cáo để vay vốn
Giám đốc yêu cầu “xào” lại số liệu, ghi nhận tài sản ảo, tăng doanh thu khống để BCTC đẹp mắt nhằm mục đích qua mắt ngân hàng duyệt hồ sơ vay vốn. Đây là hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Rà soát chứng từ và nguyên tắc “Tự bảo vệ”
Khi nhận được chỉ đạo có dấu hiệu trái pháp luật, người làm kế toán cần có nghệ thuật ứng xử để vừa không làm mất lòng sếp, vừa bảo vệ được bản thân:
Yêu cầu chỉ đạo bằng văn bản
Nếu sếp yêu cầu xử lý một nghiệp vụ mập mờ, hãy mạnh dạn đề xuất: “Anh/chị vui lòng xác nhận yêu cầu này qua email hoặc phê duyệt lên tờ trình giúp em để em có căn cứ hạch toán”. Thông thường, với những yêu cầu phi pháp, sếp sẽ ngại để lại “bằng chứng” bằng văn bản.
Phân tích rủi ro cho Ban giám đốc
Nhiều giám đốc không am hiểu luật và chỉ nhìn thấy cái lợi trước mắt. Kế toán cần thực hiện vai trò tham mưu:
- Chỉ rõ các rủi ro bị truy thu thuế.
- Dẫn chứng các mức phạt theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP (xử phạt vi phạm hành chính về thuế).
- Đề xuất phương án tối ưu thuế một cách hợp pháp thay vì trốn thuế.
Quyền từ chối thực hiện
Theo Luật Kế toán, kế toán viên có quyền từ chối làm những công việc trái với quy định. Nếu bị ép buộc, cần báo cáo lên cấp cao hơn (Hội đồng quản trị) hoặc lưu trữ lại các bằng chứng phản đối để tự bảo vệ mình trước cơ quan điều tra sau này.
Khung pháp lý về ranh giới giữa làm theo chỉ đạo và vi phạm pháp luật của kế toán
Luật Kế toán 2015
Cấm tuyệt đối các hành vi: Giả mạo, khai man chứng từ; Thỏa thuận, ép buộc người khác giả mạo, khai man, tẩy xóa chứng từ kế toán.
Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017)
- Điều 200 (Tội trốn thuế): Mức phạt tiền từ 100 triệu đến 4,5 tỷ đồng, phạt tù từ 03 tháng đến 07 năm đối với cá nhân.
- Điều 221 (Tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng): Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 12 năm.
Lưu ý: Việc “làm theo chỉ đạo” không phải là tình tiết miễn trừ trách nhiệm hình sự, mà tối đa chỉ được xem xét là tình tiết giảm nhẹ (nếu do bị ép buộc, lệ thuộc).
Ký báo cáo tài chính – Những rủi ro cần đặc biệt lưu ý
Khi đặt bút ký tên với tư cách là Người lập báo cáo hoặc Kế toán trưởng, bạn đang xác nhận mọi số liệu trên đó là trung thực. Những rủi ro khi vượt qua ranh giới đạo đức bao gồm:
- Đánh mất sự nghiệp: Bị cấm hành nghề kế toán, kiểm toán trong nhiều năm.
- Bồi thường thiệt hại: Phải cùng doanh nghiệp nộp phạt các khoản tiền chậm nộp, truy thu thuế.
- Lao lý: Rủi ro lớn nhất là vướng vào vòng lao lý khi cơ quan công an vào cuộc điều tra các đại án kinh tế.
Ranh giới giữa làm theo chỉ đạo và vi phạm pháp luật của kế toán tuy mong manh nhưng rất rõ ràng: Đó chính là sự tuân thủ các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và quy định của pháp luật.
Ký báo cáo tài chính hay thực hiện bất kỳ bút toán nào cũng là một cam kết pháp lý. Người làm kế toán cần giữ “cái đầu lạnh”, không nên vì áp lực công việc hay mệnh lệnh của cấp trên mà tặc lưỡi ký bừa, vượt qua lằn ranh đỏ của pháp luật. Hãy luôn trang bị kiến thức, làm việc dựa trên chứng từ minh bạch để bảo vệ chính mình và doanh nghiệp.
Nếu bạn là kế toán và muốn hiểu rõ khi nào được thực hiện chỉ đạo, khi nào phải từ chối để tránh rủi ro pháp lý cá nhân, Khóa học đào tạo pháp luật cho kế toán công ty của Pháp chế ICA sẽ giúp bạn nắm chắc nguyên tắc pháp luật, quyền và nghĩa vụ của kế toán trong doanh nghiệp thông qua các tình huống thực tế.
Mời bạn xem thêm:
