Sơ đồ bài viết
Trong bối cảnh cơ quan thuế ngày càng thắt chặt công tác thanh kiểm tra giá chuyển nhượng (Transfer Pricing), giao dịch liên kết (GDLK) trở thành một trong những “điểm nóng” rủi ro nhất đối với doanh nghiệp. Một phần không thể thiếu trong hồ sơ quyết toán thuế Thu nhập doanh nghiệp (TNDN) hàng năm chính là Mẫu 01 và Mẫu 02 . Thực tế cho thấy, rất nhiều doanh nghiệp đã bị cơ quan thuế ấn định thuế, truy thu hàng tỷ đồng và xử phạt hành chính chỉ vì những sai sót tưởng chừng nhỏ nhặt trong quá trình kê khai. Bài viết này của phapche.edu.vn sẽ đi sâu phân tích những lỗi thường gặp khi lập Mẫu 01, 02 giao dịch liên kết và cách để doanh nghiệp nhận diện sớm, tránh những hệ lụy pháp lý đáng tiếc.
Tổng quan về Mẫu 01, Mẫu 02 giao dịch liên kết
Trước khi đi vào chi tiết các lỗi sai, chúng ta cần hiểu rõ vai trò của hai biểu mẫu quan trọng này trong bức tranh tổng thể về tuân thủ thuế.
Mẫu 01 – Thông tin về quan hệ liên kết và giao dịch liên kết
- Mục đích: Đây là tờ khai bắt buộc dùng để “báo cáo” với cơ quan thuế rằng doanh nghiệp có quan hệ liên kết và có phát sinh giao dịch với các bên này hay không.
- Phạm vi: Kê khai danh sách các bên liên kết, giá trị giao dịch, và các trường hợp miễn trừ nghĩa vụ kê khai hồ sơ xác định giá.
- Thời điểm nộp: Nộp cùng với Hồ sơ quyết toán thuế TNDN (thông thường là ngày cuối cùng của tháng thứ 3 kể từ ngày kết thúc năm dương lịch hoặc năm tài chính).
Mẫu 02 – Thông tin xác định giá giao dịch liên kết
- Mục đích: Dùng để cung cấp thông tin chi tiết về phương pháp xác định giá mà doanh nghiệp đã sử dụng để chứng minh giá giao dịch tuân thủ nguyên tắc giao dịch độc lập.
- Mối liên hệ: Mẫu 02 là bản tóm tắt các kết quả phân tích từ Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết (Local File). Nếu số liệu tại Mẫu 02 không có cơ sở từ hồ sơ gốc, rủi ro bị bác bỏ giá trị là rất cao.
Những lỗi thường gặp khi lập Mẫu 01 giao dịch liên kết
Mẫu 01 được xem là “cánh cửa” đầu tiên. Sai ở đây sẽ dẫn đến sai lệch toàn bộ hệ thống báo cáo. Dưới đây là các lỗi phổ biến:
Xác định sai mối quan hệ liên kết
Đây là lỗi sơ đẳng nhưng nguy hiểm nhất. Doanh nghiệp thường chỉ nghĩ đến quan hệ “Mẹ – Con” (sở hữu vốn) mà bỏ qua các mối quan hệ khác theo Điều 5 Nghị định 132:
- Cá nhân điều hành/kiểm soát: Giám đốc hoặc người quản lý của doanh nghiệp A đồng thời điều hành doanh nghiệp B, hoặc có quan hệ gia đình (vợ, chồng, cha, mẹ…) với người điều hành doanh nghiệp B.
- Vay vốn: Doanh nghiệp đi vay hoặc được bảo lãnh bởi một doanh nghiệp khác với khoản vốn vay lớn hơn 25% vốn chủ sở hữu CỦA CHỦ SỞ HỮU VÀ chiếm trên 50% tổng giá trị các khoản nợ trung và dài hạn.
- Rủi ro: Khi xác định sai (hoặc cố tình bỏ qua), doanh nghiệp sẽ không kê khai giao dịch với bên đó, dẫn đến hành vi “khai thiếu, trốn thuế”.
Bỏ sót giao dịch liên kết phải kê khai
Nhiều kế toán viên có quan niệm sai lầm rằng: “Không phát sinh doanh thu/chi phí hoặc không có lãi thì không cần kê khai”. Điều này dẫn đến việc bỏ sót:
- Mượn tiền không lãi: Các khoản mượn tiền từ Giám đốc, Chủ tịch HĐQT hoặc công ty mẹ mà không tính lãi (lãi suất 0%). Đây vẫn là giao dịch liên kết và cơ quan thuế có quyền ấn định lãi suất thị trường.
- Mượn tài sản/thuê tài sản: Cho mượn văn phòng, xe cộ, máy móc miễn phí.
- Giao dịch hộ: Các khoản thanh toán hộ, thu hộ cũng cần được xem xét kỹ lưỡng.
Sai lệch số liệu giữa Mẫu 01 và Báo cáo tài chính
Cơ quan thuế có hệ thống đối soát dữ liệu tự động. Một trong những “cờ đỏ” báo hiệu rủi ro là sự chênh lệch số liệu:
- Tổng doanh thu/chi phí trên Mẫu 01 không khớp với thuyết minh Báo cáo tài chính (phần giao dịch với các bên liên quan).
- Số dư nợ vay/cho vay trên Mẫu 01 không khớp với Bảng cân đối số phát sinh.
- Nguyên nhân: Thường do hạch toán sai tài khoản hoặc chưa cập nhật kịp thời các bút toán điều chỉnh cuối năm.
Điền sai thông tin bên liên kết
- Sai Mã số thuế (MST), tên doanh nghiệp hoặc Quốc gia cư trú của đối tác.
- Hệ quả: Hệ thống thuế không nhận diện được đối tác, dẫn đến việc giao dịch bị treo hoặc bị đánh dấu nghi vấn chuyển giá sang các quốc gia có thuế suất thấp (thiên đường thuế).
Những lỗi thường gặp khi lập Mẫu 02 giao dịch liên kết
Mẫu 02 yêu cầu kiến thức chuyên sâu về thẩm định giá và nguyên tắc Arm’s Length (nguyên tắc giao dịch độc lập).
Chọn sai phương pháp xác định giá giao dịch liên kết
Nghị định 132 quy định 3 nhóm phương pháp chính (So sánh giá giao dịch độc lập; So sánh tỷ suất lợi nhuận; Phân bổ lợi nhuận).
- Lỗi thường gặp: Áp dụng phương pháp “So sánh giá giao dịch độc lập” (CUP) cho các sản phẩm/dịch vụ có tính đặc thù cao, không có sản phẩm tương đồng trên thị trường để so sánh.
- Rủi ro: Khi thanh tra, cơ quan thuế sẽ bác bỏ phương pháp doanh nghiệp chọn và tự ấn định theo phương pháp của họ (thường bất lợi cho doanh nghiệp).
Phân tích so sánh (Benchmarking) không đạt yêu cầu
Để điền được Mẫu 02, doanh nghiệp cần có bộ dữ liệu so sánh (benchmarking study). Các lỗi sai bao gồm:
- Sử dụng dữ liệu không tin cậy: Lấy số liệu từ internet, báo chí không kiểm chứng thay vì các cơ sở dữ liệu thương mại uy tín (như Bloomberg, Reuters, Orbis…).
- Dữ liệu quá cũ: Sử dụng bộ dữ liệu của các năm trước cho năm quyết toán hiện tại mà không cập nhật.
- Sai ngành nghề: So sánh công ty sản xuất với công ty thương mại, hoặc công ty có chức năng đầy đủ với công ty gia công đơn thuần.
Bỏ qua phân tích bản chất giao dịch
Doanh nghiệp chỉ tập trung vào “con số” mà quên mất “bản chất”:
- Không giải trình được chức năng, tài sản và rủi ro của các bên trong chuỗi giá trị.
- Ví dụ: Công ty con chịu rủi ro hàng tồn kho và marketing nhưng lại hưởng biên lợi nhuận thấp như một đơn vị gia công -> Vi phạm nguyên tắc giao dịch độc lập.
Các lỗi chung về quy trình và hồ sơ giao dịch liên kết
Quên hoặc không nộp Mẫu 01 khi có phát sinh GDLK
Đây là lỗi sơ đẳng nhưng mức phạt rất nặng. Dù doanh nghiệp lỗ hay lãi, nếu có GDLK thuộc phạm vi điều chỉnh thì bắt buộc phải nộp Mẫu 01.
- Rủi ro: Bị phạt hành chính về hành vi không nộp hồ sơ khai thuế và bị đưa vào diện thanh tra trọng điểm.
Nộp chậm Mẫu 01, 02
- Thời hạn nộp là cùng với hồ sơ quyết toán thuế TNDN (thường là 90 ngày sau khi kết thúc năm tài chính).
- Nhiều doanh nghiệp nộp Báo cáo tài chính đúng hạn nhưng lại “quên” nộp phụ lục GDLK, dẫn đến bị tính là nộp chậm hoặc không nộp.
Không lập Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết
Mẫu 01, 02 chỉ là bề nổi. Nghị định 132 yêu cầu doanh nghiệp phải lưu trữ:
- Hồ sơ quốc gia (Local File)
- Hồ sơ toàn cầu (Master File)
- Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (CbCR) Nếu cơ quan thuế yêu cầu giải trình mà doanh nghiệp không xuất trình được các hồ sơ này (dù đã nộp Mẫu 01, 02), doanh nghiệp vẫn bị coi là vi phạm và bị ấn định thuế.
Giải pháp hạn chế rủi ro khi lập Mẫu 01, 02 giao dịch liên kết
Để tránh bị ấn định thuế và xử phạt, doanh nghiệp cần chủ động:
- Rà soát toàn diện quan hệ liên kết: Kiểm tra kỹ cơ cấu vốn, các khoản vay và quan hệ nhân sự cấp cao để xác định đúng đối tượng liên kết ngay từ đầu năm.
- Đối chiếu số liệu chặt chẽ: Đảm bảo sự khớp đúng giữa Mẫu 01, 02 với Báo cáo tài chính và Tờ khai quyết toán thuế TNDN.
- Chuẩn hóa hồ sơ: Lập Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết song song với quá trình làm báo cáo tài chính. Sử dụng cơ sở dữ liệu so sánh uy tín và cập nhật.
- Tham vấn chuyên gia: Đối với các giao dịch phức tạp hoặc giá trị lớn, nên tham vấn ý kiến của các đơn vị tư vấn thuế chuyên nghiệp để chọn phương pháp xác định giá tối ưu.
Việc nắm vững và tránh những lỗi thường gặp khi lập Mẫu 01, 02 giao dịch liên kết không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ đúng pháp luật mà còn tối ưu hóa chi phí thuế và bảo vệ uy tín tài chính. Trong bối cảnh Nghị định 132/2020/NĐ-CP được thực thi nghiêm ngặt, sự cẩn trọng, minh bạch và nhất quán trong kê khai là “lá chắn” an toàn nhất cho mọi doanh nghiệp.
Lưu ý: Nếu doanh nghiệp của bạn có phát sinh giao dịch liên kết, hãy bắt đầu rà soát hồ sơ ngay hôm nay, đừng để đến sát hạn nộp quyết toán mới bắt đầu thực hiện.
Mời bạn xem thêm:
