Sơ đồ bài viết
Hậu kiểm thuế là giai đoạn cơ quan thuế rà soát lại toàn bộ hồ sơ khai thuế, sổ sách kế toán của doanh nghiệp sau khi đã nộp thuế. Khi phát sinh sai sót, câu hỏi được đặt ra nhiều nhất là: kế toán có phải chịu trách nhiệm không, và chịu đến mức nào? Theo pháp luật thuế và kế toán hiện hành, trách nhiệm trong hậu kiểm thuế được phân định rất rõ ràng theo từng chủ thể, không đánh đồng toàn bộ cho kế toán như nhiều người vẫn lầm tưởng.
Ai là người chịu trách nhiệm cao nhất trong hậu kiểm thuế?
Trách nhiệm tối thượng thuộc về người đại diện theo pháp luật
Theo Luật Quản lý thuế và Luật Doanh nghiệp, người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp (Giám đốc/CEO) là người:
- Chịu trách nhiệm cao nhất và cuối cùng trước pháp luật về nghĩa vụ thuế
- Chịu trách nhiệm về tính trung thực, chính xác, đầy đủ của hồ sơ kế toán – thuế
Dù doanh nghiệp:
- Có kế toán nội bộ
- Hay thuê dịch vụ kế toán bên ngoài
Trách nhiệm pháp lý với cơ quan thuế vẫn không thay đổi.
Nguyên tắc quan trọng cần hiểu đúng
- Cơ quan thuế không làm việc trực tiếp với kế toán khi xử lý vi phạm
- Quyết định xử phạt, truy thu luôn ban hành cho doanh nghiệp, đại diện là người đứng đầu
Nói cách khác: Kế toán không phải là lá chắn pháp lý cho doanh nghiệp trong hậu kiểm thuế.
Phân định trách nhiệm cụ thể theo từng đối tượng
| Đối tượng | Loại trách nhiệm | Nội dung trách nhiệm |
|---|---|---|
| Người đại diện pháp luật (Giám đốc/CEO) | Pháp lý & Hình sự | – Giải trình toàn bộ với cơ quan thuế – Bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự nếu có gian lận, trốn thuế |
| Kế toán trưởng / Kế toán viên | Chuyên môn & Nghề nghiệp | – Chịu trách nhiệm về chứng từ, số liệu đã lập – Chịu trách nhiệm trong phạm vi nghiệp vụ được giao |
| Đơn vị dịch vụ kế toán thuê ngoài | Dân sự & Hợp đồng | – Bồi thường thiệt hại cho doanh nghiệp nếu có lỗi – Trách nhiệm dựa trên hợp đồng và mức độ sai phạm |
1Trách nhiệm của người đại diện pháp luật
Trong hậu kiểm thuế, người đại diện pháp luật có thể phải đối mặt với:
- Xử phạt hành chính về thuế
- Truy thu thuế và tiền chậm nộp
- Truy cứu trách nhiệm hình sự nếu:
- Có hành vi trốn thuế
- Gian lận có tổ chức
- Che giấu chứng từ, lập hồ sơ giả
Việc “đổ lỗi cho kế toán” không làm giảm trách nhiệm pháp lý.
Kế toán trưởng/kế toán viên chịu trách nhiệm đến đâu?
Kế toán không chịu trách nhiệm pháp lý trực tiếp với cơ quan thuế, nhưng vẫn có trách nhiệm:
- Về tính chính xác của số liệu đã hạch toán
- Về chứng từ kế toán do mình lập, ký, xử lý
- Về nghiệp vụ chuyên môn trong phạm vi được phân công
Kế toán có thể bị:
- Xử lý kỷ luật nội bộ
- Bồi thường thiệt hại nếu gây thiệt hại cho doanh nghiệp
- Xử lý hành chính hoặc hình sự nếu cố ý thông đồng gian lận
Nếu sai sót do chỉ đạo từ lãnh đạo, kế toán có quyền chứng minh để giảm hoặc loại trừ trách nhiệm cá nhân.
Trách nhiệm của đơn vị dịch vụ kế toán thuê ngoài
Theo pháp luật dân sự và thương mại:
- Đơn vị dịch vụ kế toán không chịu trách nhiệm trước cơ quan thuế
- Nhưng phải chịu trách nhiệm bồi thường cho doanh nghiệp nếu:
- Lỗi phát sinh từ nghiệp vụ chuyên môn
- Vi phạm nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng
Mức bồi thường phụ thuộc vào:
- Điều khoản hợp đồng
- Mức độ lỗi
- Thiệt hại thực tế (tiền phạt, truy thu, lãi chậm nộp)
Phạm vi và hậu quả xử lý khi phát sinh sai phạm hậu kiểm thuế
Khi hậu kiểm phát hiện sai sót, doanh nghiệp có thể bị xử lý theo các hình thức sau:
Truy thu thuế
- Nộp đủ số tiền thuế còn thiếu
- Không phụ thuộc vào nguyên nhân chủ quan hay khách quan
Phạt vi phạm hành chính về thuế
Theo quy định hiện hành:
- Phạt chậm nộp: Tính lãi trên số tiền thuế chậm nộp
- Phạt kê khai sai: Thường từ 10% – 20% số thuế khai thiếu
- Phạt trốn thuế:
- Mức phạt từ 1 đến 3 lần số thuế trốn
- Có thể kèm truy cứu hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành
Trách nhiệm dân sự giữa doanh nghiệp và dịch vụ kế toán
Doanh nghiệp có quyền:
- Yêu cầu bồi thường thiệt hại
- Hoặc khởi kiện dân sự nếu chứng minh được:
- Lỗi thuộc về đơn vị dịch vụ
- Có căn cứ hợp đồng rõ ràng
Giải pháp giảm thiểu rủi ro hậu kiểm thuế cho doanh nghiệp
Để hạn chế rủi ro pháp lý, doanh nghiệp nên chủ động:
Lưu trữ hồ sơ kế toán – thuế đầy đủ
- Chứng từ hợp pháp, hợp lệ
- Sổ sách minh bạch, dễ truy xuất
- Lưu trữ đúng thời hạn theo quy định
Ứng dụng công nghệ kế toán
- Sử dụng phần mềm kế toán uy tín
- Áp dụng hóa đơn điện tử
- Kiểm soát dữ liệu theo thời gian thực
Ràng buộc trách nhiệm trong hợp đồng dịch vụ kế toán
- Quy định rõ:
- Phạm vi công việc
- Trách nhiệm bồi thường
- Nghĩa vụ khi có hậu kiểm thuế
- Tránh hợp đồng chung chung, thiếu chế tài
Hậu kiểm thuế không chỉ là câu chuyện của riêng bộ phận kế toán, mà là trách nhiệm pháp lý tổng thể của doanh nghiệp. Theo quy định pháp luật áp dụng đến năm 2026, người đại diện theo pháp luật vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm cao nhất trước cơ quan thuế, trong khi kế toán chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi nghiệp vụ chuyên môn được giao.
Tuy nhiên, trên thực tế, mọi sai sót về kế toán – thuế đều có thể kéo theo hệ quả pháp lý, tài chính và uy tín cho doanh nghiệp, đồng thời đặt kế toán vào tình thế rủi ro nghề nghiệp nếu không nắm chắc quy định pháp luật. Việc hiểu đúng trách nhiệm, nhận diện ranh giới pháp lý và tuân thủ chuẩn mực ngay từ đầu chính là cách hiệu quả nhất để phòng ngừa hậu kiểm thuế, thay vì xử lý bị động khi đã phát sinh vi phạm.
Để hạn chế rủi ro trong quá trình làm kế toán doanh nghiệp, đặc biệt khi đối mặt với hậu kiểm thuế, thanh tra – kiểm tra thuế, kế toán viên và kế toán trưởng cần được đào tạo bài bản về pháp luật thuế và trách nhiệm pháp lý liên quan. Đăng ký ngay Khóa học đào tạo pháp luật cho kế toán công ty của Pháp chế ICA để học làm đúng, làm chuẩn, làm an toàn về mặt pháp lý ngay từ đầu.
Mời bạn xem thêm:
