Sơ đồ bài viết
Trong nhiều năm gần đây, giao dịch liên kết đã trở thành một trong những trọng tâm kiểm soát lớn nhất của cơ quan thuế. Các quy định về chống chuyển giá, minh bạch lợi nhuận và ngăn chặn xói mòn cơ sở thuế liên tục được cập nhật và siết chặt. Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn có không ít doanh nghiệp xem nhẹ nghĩa vụ kê khai giao dịch liên kết hoặc cho rằng đây chỉ là vấn đề của các tập đoàn đa quốc gia quy mô lớn. Vậy có những Rủi ro pháp lý khi không kê khai giao dịch liên kết nào? Cùng phapche.edu. tìm hiểu qua bài viết dưới đây nhé
Cách nhìn này đang tiềm ẩn rủi ro pháp lý rất nghiêm trọng. Việc không kê khai hoặc kê khai không đầy đủ giao dịch liên kết không chỉ là một sai sót thủ tục đơn thuần, mà có thể kéo theo truy thu thuế, xử phạt nặng, điều chỉnh lợi nhuận chịu thuế và làm gia tăng đáng kể khả năng bị thanh tra chuyên sâu trong nhiều năm tiếp theo.
Giao dịch liên kết – khái niệm rộng hơn nhiều doanh nghiệp vẫn nghĩ
Trong nhận thức phổ biến, giao dịch liên kết thường gắn liền với hình ảnh các tập đoàn đa quốc gia có công ty mẹ ở nước ngoài và nhiều công ty con tại các quốc gia khác nhau. Tuy nhiên, pháp luật thuế Việt Nam lại tiếp cận khái niệm này theo hướng rộng hơn rất nhiều.
Chỉ cần giữa hai bên tồn tại mối quan hệ kiểm soát, chi phối về vốn, quyền biểu quyết, quyền quyết định hoạt động kinh doanh hoặc có quan hệ vay vốn, bảo lãnh tài chính đáng kể, thì các giao dịch phát sinh giữa họ đều có thể bị xem là giao dịch liên kết. Điều này có nghĩa là ngay cả các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nước, nếu có công ty mẹ – công ty con, các công ty “anh em” chung cổ đông lớn, hoặc chủ doanh nghiệp đồng thời kiểm soát nhiều pháp nhân, đều có khả năng phát sinh giao dịch liên kết.
Những giao dịch này có thể xuất hiện rất tự nhiên trong hoạt động thường ngày như mua bán hàng hóa nội bộ, cho thuê tài sản, cung cấp dịch vụ quản lý, chuyển giao công nghệ, cho vay vốn hoặc phân bổ chi phí. Chính vì diễn ra thường xuyên và quen thuộc nên nhiều doanh nghiệp không nhận thức đầy đủ rằng mình đã bước vào phạm vi điều chỉnh đặc biệt của pháp luật thuế.
Vì sao nhiều doanh nghiệp bỏ sót nghĩa vụ kê khai giao dịch liên kết?
Một trong những nguyên nhân phổ biến là việc xác định mối quan hệ liên kết không hề đơn giản. Nhiều doanh nghiệp chỉ dựa vào cảm nhận chủ quan rằng các bên “hoạt động độc lập”, trong khi trên thực tế lại tồn tại sự chi phối về tài chính hoặc quyền quyết định.
Bên cạnh đó, hệ thống quy định về giao dịch liên kết khá phức tạp, bao gồm nghĩa vụ kê khai theo mẫu, lập và lưu trữ hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết, cũng như tuân thủ thời hạn nộp kèm hồ sơ quyết toán thuế. Đối với doanh nghiệp không có bộ phận pháp chế hoặc chuyên gia thuế chuyên sâu, việc tiếp cận đầy đủ và đúng quy định là một thách thức không nhỏ.
Không thể phủ nhận rằng trong một số trường hợp, doanh nghiệp cố tình không kê khai để tránh bị chú ý, đặc biệt khi các giao dịch nội bộ được sử dụng nhằm điều chỉnh lợi nhuận, chuyển chi phí hoặc tối ưu nghĩa vụ thuế. Tuy nhiên, trong bối cảnh quản lý thuế hiện nay, chiến lược này không những không an toàn mà còn cực kỳ rủi ro.
Rủi ro pháp lý khi không kê khai giao dịch liên kết
Những rủi ro pháp lý khi không kê khai giao dịch liên kết khi nhiều doanh nghiệp cho rằng việc không nộp phụ lục giao dịch liên kết chỉ là thiếu sót hành chính, có thể bổ sung khi bị nhắc nhở. Trên thực tế, pháp luật thuế xem đây là hành vi vi phạm nghĩa vụ kê khai, và doanh nghiệp có thể bị xử phạt ngay cả khi chưa phát sinh số thuế truy thu.
Quan trọng hơn, việc không kê khai thường bị cơ quan thuế nhìn nhận như một dấu hiệu che giấu thông tin, làm giảm tính minh bạch trong hoạt động tài chính. Từ góc độ quản lý rủi ro, đây là “tín hiệu đỏ” khiến doanh nghiệp dễ dàng bị xếp vào nhóm đối tượng cần theo dõi đặc biệt.
Một khi đã bị gắn nhãn rủi ro cao, khả năng bị thanh tra, kiểm tra sâu trong nhiều năm liên tiếp là rất lớn, ngay cả khi các năm sau doanh nghiệp đã khắc phục và kê khai đầy đủ.
Nguy cơ bị ấn định thuế và điều chỉnh lợi nhuận
Hậu quả pháp lý nghiêm trọng nhất của việc không kê khai giao dịch liên kết là nguy cơ bị cơ quan thuế ấn định lại giá giao dịch và lợi nhuận chịu thuế.
Khi doanh nghiệp không cung cấp thông tin hoặc hồ sơ chứng minh rằng các giao dịch liên kết được thực hiện theo nguyên tắc độc lập, cơ quan thuế có quyền sử dụng dữ liệu thị trường và các doanh nghiệp so sánh để xác định lại mức giá “hợp lý”. Việc điều chỉnh này thường dẫn đến lợi nhuận chịu thuế tăng lên đáng kể, kéo theo số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp cao hơn.
Đáng chú ý, việc ấn định thuế không chỉ áp dụng cho một năm tài chính. Trong nhiều trường hợp, cơ quan thuế có thể truy ngược lại nhiều năm trước đó nếu xác định hành vi vi phạm có tính liên tục, khiến gánh nặng tài chính của doanh nghiệp tăng lên đột biến.
Rủi ro bị xử phạt hành chính và tính tiền chậm nộp
Ngoài truy thu thuế, doanh nghiệp còn phải đối mặt với tiền phạt do vi phạm quy định về kê khai thuế và quản lý giao dịch liên kết. Mức phạt có thể tính theo tỷ lệ phần trăm trên số thuế bị truy thu, kèm theo tiền chậm nộp tính theo từng ngày quá hạn.
Đối với những doanh nghiệp có doanh thu và quy mô giao dịch lớn, tổng số tiền phạt và tiền chậm nộp có thể lên đến hàng tỷ đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và kế hoạch tài chính.
Trách nhiệm pháp lý của người quản lý và kế toán
Rủi ro không chỉ dừng lại ở cấp độ doanh nghiệp. Người đại diện theo pháp luật, giám đốc tài chính và kế toán trưởng có thể bị xem xét trách nhiệm cá nhân nếu để xảy ra vi phạm nghiêm trọng, đặc biệt trong trường hợp cơ quan chức năng đánh giá có yếu tố cố ý hoặc thiếu trách nhiệm trong quản lý.
Trong môi trường nghề nghiệp hiện nay, một vụ việc liên quan đến chuyển giá hoặc giao dịch liên kết có thể ảnh hưởng lâu dài đến uy tín cá nhân của người làm kế toán – tài chính, khiến họ gặp khó khăn khi tiếp tục phát triển sự nghiệp ở các doanh nghiệp lớn hoặc các vị trí quản lý cao hơn.
Rủi ro thanh tra thuế chuyên sâu
Thực tế cho thấy, khi một doanh nghiệp bị phát hiện không kê khai giao dịch liên kết, khả năng rất cao là cơ quan thuế sẽ tiến hành thanh tra toàn diện. Phạm vi thanh tra thường không chỉ giới hạn ở các giao dịch liên kết mà còn mở rộng sang hóa đơn, chi phí được trừ, thuế nhà thầu, thuế thu nhập cá nhân và nhiều lĩnh vực khác.
Quá trình này thường kéo dài, đòi hỏi doanh nghiệp phải huy động nhiều nhân sự để giải trình, cung cấp hồ sơ và làm việc với đoàn thanh tra. Hoạt động kinh doanh vì thế cũng bị gián đoạn, trong khi tâm lý bất ổn lan rộng trong nội bộ.
Tác động đến uy tín và chiến lược kinh doanh dài hạn
Ngoài các khoản chi phí trực tiếp, rủi ro pháp lý từ giao dịch liên kết còn gây tổn hại nghiêm trọng đến hình ảnh và độ tin cậy của doanh nghiệp. Ngân hàng có thể thận trọng hơn khi xét duyệt tín dụng, đối tác có thể yêu cầu thêm các điều khoản bảo đảm, còn nhà đầu tư sẽ đánh giá doanh nghiệp ở mức rủi ro cao hơn.
Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, chỉ một “vết xước” về tuân thủ pháp luật cũng có thể khiến doanh nghiệp mất đi những cơ hội kinh doanh quan trọng.
Doanh nghiệp cần chủ động làm gì để tránh rủi ro?
Điều đầu tiên là phải xác định đúng và đầy đủ các mối quan hệ liên kết theo quy định pháp luật, dựa trên tỷ lệ sở hữu, quyền kiểm soát và quan hệ tài chính thực tế, thay vì chỉ dựa vào cảm tính.
Tiếp theo, doanh nghiệp cần thiết lập quy trình kê khai giao dịch liên kết gắn với việc lập và lưu trữ hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết. Đây không chỉ là nghĩa vụ tuân thủ, mà còn là công cụ bảo vệ doanh nghiệp khi bị cơ quan thuế chất vấn.
Bên cạnh đó, việc rà soát định kỳ các hợp đồng nội bộ, chính sách giá và phương thức phân bổ chi phí giúp đảm bảo rằng các giao dịch được thực hiện theo nguyên tắc độc lập, phù hợp với điều kiện thị trường.
Trong vận hành thực tế, kế toán là người trực tiếp ghi nhận giao dịch, tổng hợp số liệu và lập báo cáo thuế, trong khi bộ phận pháp chế hoặc tư vấn thuế có nhiệm vụ đánh giá khung pháp lý và mức độ tuân thủ.
Nếu hai bộ phận này không phối hợp chặt chẽ, giao dịch liên kết rất dễ bị bỏ sót hoặc kê khai không đầy đủ. Điều này cho thấy kế toán hiện đại không chỉ cần giỏi nghiệp vụ mà còn phải có khả năng nhận diện rủi ro pháp lý trong từng dòng số liệu.
Không kê khai giao dịch liên kết không còn là một sai sót nhỏ có thể dễ dàng khắc phục, mà là rủi ro pháp lý nghiêm trọng có thể làm thay đổi toàn bộ bức tranh tài chính và uy tín của doanh nghiệp. Trong bối cảnh cơ quan thuế ứng dụng dữ liệu lớn và hợp tác quốc tế sâu rộng, khả năng bị phát hiện chỉ còn là vấn đề thời gian.
Đối với doanh nghiệp, đầu tư cho hệ thống kiểm soát thuế và nguồn nhân lực kế toán – pháp lý có năng lực chính là cách hiệu quả nhất để phòng ngừa rủi ro và phát triển bền vững.
Đối với cá nhân làm nghề kế toán và tài chính, việc hiểu sâu về giao dịch liên kết và chuyển giá đang trở thành một lợi thế cạnh tranh quan trọng. Hiện nay, nhiều đơn vị đào tạo đã triển khai các khóa học pháp lý về kế toán như Khóa học đào tạo pháp luật cho kế toán công ty của Học viện pháp chế ICA, khoá chuyên sâu pháp lý kế toán
Việc tham gia các chương trình đào tạo bài bản này không chỉ giúp kế toán giảm thiểu rủi ro sai phạm, mà còn nâng cao giá trị nghề nghiệp, mở ra cơ hội đảm nhiệm các vị trí như kế toán trưởng, giám đốc tài chính hoặc chuyên gia tư vấn thuế trong tương lai. Đây là một khoản đầu tư thiết thực cho cả sự an toàn pháp lý của doanh nghiệp lẫn con đường phát triển lâu dài của người làm nghề.
Mời bạn xem thêm:
