Sơ đồ bài viết
Trong hoạt động kinh doanh, quyền được tự khai, tự tính và tự nộp thuế là quyền cơ bản của doanh nghiệp. Tuy nhiên, khi xảy ra vi phạm, quyền này sẽ bị tước bỏ và thay thế bằng một biện pháp cưỡng chế cứng rắn hơn: Ấn định thuế. Thực tế cho thấy, nhiều chủ doanh nghiệp chỉ “nghe tên” nhưng chưa thực sự hiểu đúng bản chất doanh nghiệp bị ấn định thuế là gì. Hậu quả là khi cầm quyết định trên tay, doanh nghiệp mới tá hỏa vì số tiền bị truy thu quá lớn, cộng thêm các khoản phạt chậm nộp và rủi ro pháp lý kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến dòng tiền và uy tín.
Bài viết này của Pháp chế ICA sẽ giải mã chi tiết cơ chế ấn định thuế và cung cấp giải pháp phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp trong năm 2026.
Ấn định thuế là gì? Doanh nghiệp cần hiểu đúng
Theo Luật Quản lý thuế, ấn định thuế là việc cơ quan quản lý thuế chủ động xác định căn cứ tính thuế và số tiền thuế phải nộp của người nộp thuế.
Hiểu đơn giản, khi doanh nghiệp không tuân thủ đúng nghĩa vụ hoặc có dấu hiệu gian lận, cơ quan thuế sẽ không chấp nhận số liệu doanh nghiệp báo cáo. Thay vào đó, họ sẽ dùng quyền lực nhà nước và các dữ liệu đối chứng để “áp” một mức thuế mà họ cho là đúng với thực tế kinh doanh.
Các trường hợp doanh nghiệp bị ấn định thuế theo Điều 14 Nghị định 126/2020/NĐ-CP
Đây là nội dung quan trọng nhất mà kế toán và giám đốc cần nắm vững. Cơ quan thuế sẽ thực hiện ấn định thuế trong các trường hợp sau:
Vi phạm nghĩa vụ đăng ký và kê khai thuế
- Không đăng ký thuế theo quy định.
- Không nộp hồ sơ khai thuế (quá thời hạn quy định).
- Nộp hồ sơ khai thuế nhưng kê khai không đầy đủ, không trung thực, không chính xác các chỉ tiêu làm căn cứ tính thuế.
Không thực hiện hoặc thực hiện không đúng yêu cầu của cơ quan thuế
- Không nộp bổ sung hồ sơ thuế khi có yêu cầu.
- Có nộp bổ sung nhưng hồ sơ vẫn không đầy đủ, không chứng minh được căn cứ xác định nghĩa vụ thuế.
Sai phạm trong công tác kế toán
- Không phản ánh hoặc phản ánh thiếu số liệu trên sổ kế toán.
- Số liệu doanh thu, chi phí trên sổ sách không khớp với thực tế hoặc không đủ chứng từ hợp pháp chứng minh.
Không hợp tác trong kiểm tra, thanh tra thuế
- Cố tình không xuất trình sổ kế toán, hóa đơn, chứng từ và tài liệu liên quan đúng thời hạn.
- Không chấp hành quyết định kiểm tra thuế trong thời hạn 10 ngày làm việc.
- Không chấp hành quyết định thanh tra thuế trong thời hạn 15 ngày.
Sai phạm về hóa đơn và giá giao dịch
- Mua, bán, trao đổi hàng hóa sử dụng hóa đơn không hợp pháp (hóa đơn giả, hóa đơn của doanh nghiệp bỏ trốn).
- Giao dịch mua bán không theo giá thị trường (bán quá thấp hoặc mua quá cao bất thường).
Các hành vi có dấu hiệu trốn thuế nghiêm trọng
- Doanh nghiệp có dấu hiệu bỏ trốn hoặc tẩu tán tài sản để trốn thuế.
- Thực hiện các giao dịch không đúng bản chất kinh tế.
- Không tuân thủ quy định về kê khai giao dịch liên kết và chuyển giá.
Doanh nghiệp bị ấn định những gì?
Không phải lúc nào cũng ấn định toàn bộ, cơ quan thuế có thể áp dụng 2 hình thức:
Ấn định từng yếu tố làm căn cứ tính thuế
Cơ quan thuế có thể ấn định riêng lẻ:
- Ấn định doanh thu: Khi nghi ngờ doanh nghiệp giấu doanh thu.
- Ấn định chi phí: Khi chi phí không hợp lý.
- Ấn định giá giao dịch: Điều chỉnh giá bán/mua về giá thị trường.
- Ấn định thuế GTGT được khấu trừ: Loại bỏ phần khấu trừ không hợp lệ.
Ấn định toàn bộ số thuế phải nộp
Áp dụng khi vi phạm quá nghiêm trọng, doanh nghiệp không có khả năng hoặc cố tình không xác định được số thuế phải nộp. Lúc này, doanh nghiệp mất hoàn toàn quyền tự tính thuế.
Căn cứ để cơ quan thuế thực hiện ấn định thuế
Cơ quan thuế không ấn định “bừa”, họ dựa trên các cơ sở dữ liệu quy định tại Điều 15 Nghị định 126/2020/NĐ-CP:
Đối với doanh nghiệp (tổ chức)
Họ sẽ so sánh dữ liệu của doanh nghiệp bạn với:
- Cơ sở dữ liệu của cơ quan thuế và dữ liệu thương mại.
- Tài liệu từ kết quả thanh tra, kiểm tra còn hiệu lực.
- Đặc biệt: So sánh doanh thu, số thuế nộp bình quân của 03 doanh nghiệp cùng ngành nghề, quy mô tại địa phương (hoặc địa phương khác nếu thiếu dữ liệu).
- Ví dụ: Nếu 3 đối thủ cùng quy mô nộp thuế 1 tỷ/năm, mà bạn chỉ nộp 200 triệu, bạn sẽ lọt vào tầm ngắm.
Đối với cá nhân chuyển nhượng, thừa kế, tặng cho BĐS
Ấn định giá tính thuế nếu kê khai thấp hơn giá giao dịch thị trường hoặc thấp hơn Bảng giá đất do UBND cấp tỉnh quy định.
Ấn định thuế theo tỷ lệ trên doanh thu
Trường hợp áp dụng
Thường áp dụng cho doanh nghiệp nộp thuế GTGT phương pháp trực tiếp hoặc cá nhân kinh doanh vi phạm các quy định tại Điều 14 Nghị định 126.
Cách xác định doanh thu bị ấn định
Cơ quan thuế sẽ xác định lại doanh thu thực tế dựa trên xác minh yếu tố chi phí, tình hình sản xuất kinh doanh hoặc so sánh với doanh thu của các cơ sở cùng ngành nghề, quy mô.
Hậu quả khi doanh nghiệp bị ấn định thuế
Khi để xảy ra tình trạng doanh nghiệp bị ấn định thuế, cái giá phải trả là rất đắt:
- Truy thu thuế lớn: Số thuế ấn định thường cao hơn nhiều so với số liệu doanh nghiệp tự tính.
- Phạt vi phạm hành chính: Phạt tiền đối với hành vi khai sai (20%) hoặc trốn thuế (1 đến 3 lần số thuế trốn).
- Tiền chậm nộp: Tính 0.03%/ngày trên tổng số tiền thuế bị ấn định.
- Hồ sơ “đen”: Doanh nghiệp sẽ bị đưa vào diện rủi ro cao, thường xuyên bị thanh tra, kiểm tra trong các năm tiếp theo.
Nguyên nhân phổ biến khiến doanh nghiệp dễ bị ấn định thuế
- Kế toán yếu nghiệp vụ: Không cập nhật kịp thời các thay đổi của Luật Quản lý thuế, hạch toán sai bản chất.
- Giám đốc buông lỏng quản lý: Phó mặc toàn bộ cho kế toán hoặc đơn vị dịch vụ mà không có cơ chế kiểm soát.
- Cố tình “lách luật”: Chỉ đạo mua hóa đơn, kê khai giá bán thấp hơn thực tế để giảm thuế.
- Hệ thống sổ sách lộn xộn: Không giải trình được số liệu khi cơ quan thuế yêu cầu.
4 Cách phòng tránh bị ấn định thuế hiệu quả
Tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ kê khai, nộp thuế
Đảm bảo kê khai đúng hạn, đầy đủ các tờ khai. Khi có thông báo giải trình từ cơ quan thuế, cần phản hồi văn bản kịp thời và cung cấp đầy đủ bằng chứng.
Chuẩn hóa công tác kế toán
Hạch toán phải trung thực, phản ánh đúng bản chất giao dịch kinh tế. Sổ sách kế toán phải được in ấn, lưu trữ khoa học để sẵn sàng xuất trình khi có đoàn kiểm tra.
Quản lý chặt hóa đơn, chứng từ
Tuyệt đối nói không với hóa đơn của các doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao (công ty ma). Kiểm soát giá mua – giá bán đảm bảo phù hợp với biên độ thị trường.
Nâng cao hiểu biết pháp luật thuế
Pháp luật thuế thay đổi liên tục. Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật các quy định mới, đặc biệt là các quy định về chống chuyển giá và quản lý rủi ro thuế.
Vai trò của giám đốc và kế toán trong việc phòng ngừa ấn định thuế
- Giám đốc: Là người chịu trách nhiệm cuối cùng. Cần xây dựng quy chế kiểm soát nội bộ, không chỉ đạo nhân viên làm sai lệch hồ sơ.
- Kế toán: Là người thực thi và “người gác cổng”. Cần cảnh báo ngay cho giám đốc những rủi ro tiềm ẩn khi hạch toán hoặc xử lý chứng từ.
Ấn định thuế là biện pháp mạnh tay nhất của cơ quan thuế để đảm bảo công bằng. Đừng để sự thiếu hiểu biết hoặc chủ quan đẩy doanh nghiệp vào tình thế “sự đã rồi”. Phòng ngừa rủi ro ngay từ bây giờ luôn là giải pháp tiết kiệm và an toàn nhất.
Doanh nghiệp muốn phát triển bền vững cần xây dựng hệ thống kế toán – thuế minh bạch và tuân thủ pháp luật.
Mời bạn xem thêm:
